بررسی علل و راهکارهای مقابله با اتلاف مواد غذایی در زنجیره تامین

خبرگزاری  غلات نیوز از تسنیم، در حالی که آمار جهانی گرسنگی همچنان تصویری نگران‌کننده را ترسیم می‌کند و نزدیک به 690 میلیون نفر حتی پیش از بحران‌های اخیر دچار سوءتغذیه بوده‌اند، یکی از عوامل تأثیرگذار و اغلب نادیده گرفته‌شده در ناامنی غذایی، حجم عظیم مواد غذایی است که در طول زنجیره‌های تأمین جهانی از بین می‌رود و هدر می‌رود. تحلیل‌های جامع اخیر نشان می‌دهد که ابعاد این مشکل نه تنها یک تراژدی اخلاقی، بلکه یک فاجعه اقتصادی و زیست‌محیطی است که نیازمند اقدام فوری و هماهنگ از سوی کسب‌وکارها، دولت‌ها و مصرف‌کنندگان است.

حجم مواد غذایی که هرگز به دست انسان نمی‌رسد، سرسام‌آور است. در سطح جهان، تخمین زده می‌شود سالانه 1.3 میلیارد تن مواد غذایی خوراکی به ارزش تقریبی 940 میلیارد تا 1 تریلیون دلار، از بین رفته یا هدر می‌رود. براساس برآوردهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، اگر تمام مواد غذایی هدر رفته ذخیره شوند، می‌توان 2 میلیارد نفر را سیر کرد که بیش از دو برابر تعداد افراد دچار سوءتغذیه در سطح جهان است.

براساس اجماع تحلیلگران صنعت، چالش اتلاف و هدررفت مواد غذایی یک بحران خاموش است که در شبکه‌های پیچیده جهانی تأمین غذا عمل می‌کند. ناکارآمدی‌ها، حمل‌ونقل نامناسب، کمبود زیرساخت‌ها و انگیزه‌های نادرست، به این اتلاف قابل پیشگیری منابع و توانایی ما برای تغذیه همگان دامن می‌زند.

مواد غذایی کجا ناپدید می‌شوند؟ حکایت دو مشکل: اتلاف در برابر هدررفت

درک تمایز بین «اتلاف مواد غذایی» و «هدررفت مواد غذایی» برای مداخلات هدفمند بسیار مهم است. «اتلاف مواد غذایی» (Food Loss) معمولاً در مراحل اولیه و میانی زنجیره تأمین رخ می‌دهد – در طول تولید، جابجایی پس از برداشت، ذخیره‌سازی، فرآوری و توزیع. این می‌تواند ناشی از عواملی مانند تأسیسات ذخیره‌سازی نامناسب، زیرساخت‌های حمل‌ونقل ضعیف، برداشت زودهنگام یا آسیب در حین فرآوری باشد.

از سوی دیگر، «هدررفت مواد غذایی» (Food Waste) عمدتاً در سطوح خرده‌فروشی و مصرف‌کننده اتفاق می‌افتد. این شامل مواد غذایی است که توسط سوپرمارکت‌ها به دلیل استانداردهای زیبایی‌شناختی یا نزدیک شدن به تاریخ «بهترین زمان مصرف» دور ریخته می‌شود، و مواد غذایی که در خانوارها و رستوران‌ها دور انداخته می‌شود. تنها در سال 2019، تخمین زده می‌شود 931 میلیون تن غذا در بخش پایین‌دستی زنجیره تأمین مواد غذایی، عمدتاً در سطوح خرده‌فروشی و مصرف‌کننده، هدر رفته است.

مدیریت زنجیره تأمین؛ مسیری به سوی کاهش قابل توجه ضایعات محصولات کشاورزی

تولیدکنندگان و خرده‌فروشان مواد غذایی در موقعیت منحصر به فردی برای رهبری تلاش‌هایی هستند که می‌توانند با همکاری همه شرکت‌کنندگان در زنجیره ارزش، هدررفت مواد غذایی را 50 تا 70 درصد کاهش دهند. این امر مستلزم یک رویکرد چندجانبه با تمرکز بر اصول مدیریت عملیات است:

1. همکاری و هماهنگی تقویت‌شده: بهبود همکاری در سراسر زنجیره تأمین بسیار حیاتی است. عملیات جزیره‌ای منجر به افزایش ناکارآمدی می‌شود. وقتی تولیدکنندگان با تأمین‌کنندگان و توزیع‌کنندگان از نزدیک با یکدیگر همکاری می‌کنند، می‌توانند عرضه را با تقاضا بهتر تطبیق داده، موجودی را بهینه کرده و فساد را کاهش دهند. این امر مستقیماً هزینه‌های کلی را کاهش داده و سود را افزایش می‌دهد.

2. به‌کارگیری استراتژیک فناوری: فناوری‌هایی نظیر بسته‌بندی پیشرفته و تأسیسات پیش‌سرمایش، ابزارهای قدرتمندی ارائه می‌دهند که می‌تواند تلفات را برای برخی محصولات فاسدشدنی کاهش دهد. البته این امر نیاز به راه‌حل‌های فناورانه مقرون‌به‌صرفه و مقیاس‌پذیر، در کنار حمایت از شرکت‌های کوچک و متوسط را که اغلب فاقد سرمایه برای سرمایه‌گذاری‌های بزرگ هستند، برجسته می‌کند.

3. پذیرش مدل‌های پایدار و چرخشی: حرکت به سمت اصول اقتصاد چرخشی، که در آن ضایعات به حداقل می‌رسد و محصولات جانبی ارزش‌گذاری مجدد می‌شوند (مانند تبدیل میوه‌های «خراب» به آبمیوه یا خوراک دام)، پتانسیل قابل توجهی را ارائه می‌دهد. این شامل توسعه لجستیک معکوس قوی‌تر برای بسته‌بندی و مواد غذایی خوراکی فروخته نشده است.

5. مدیریت ریسک پیشگیرانه: زنجیره‌های تأمین در برابر اختلالات آسیب‌پذیر هستند. شناسایی ریسک‌های بالقوه (از رویدادهای اقلیمی مؤثر بر برداشت محصول گرفته تا نوسانات قیمت و تقاضای نامشخص مصرف‌کننده برای مواد غذایی) و توسعه استراتژی‌های کاهش ریسک، کلید ایجاد انعطاف‌پذیری و جلوگیری از اتلاف و هدررفت مواد غذایی است.

فوریت مقابله با اتلاف و هدررفت مواد غذایی با رویدادهای اخیر جهانی تشدید شده است. اتلاف و هدررفت مواد غذایی یک فعالیت مهم است که به توسعه پایدار و استراتژی‌های کربن‌خنثی کمک می‌کند و اخیراً توجه بیشتری را در سراسر جهان به خود جلب کرده است.

کاهش اتلاف و هدررفت مواد غذایی فقط یک چالش عملیاتی نیست؛ بلکه یک ضرورت اقتصادی، یک الزام زیست‌محیطی و یک تعهد اخلاقی است. این امر مستلزم تلاش هماهنگ شامل تغییرات سیاستی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و فناوری، تقویت همکاری در شبکه‌های پیچیده تأمین و افزایش آگاهی در میان همه ذینفعان برای تغییر نحوه تولید، توزیع، فروش و مصرف مواد غذایی است.

  رضا احمدی؛ پژوهشگر گروه بازرگانی داخلی

خبرنگار : ادمین