بورس غلات بریکس، گام تازه جهان برای بازتعریف تجارت غذا

غلات، به‌ویژه گندم، ذرت، جو و دانه‌های روغنی، امروز فقط کالاهای اساسی برای مصرف انسانی و خوراک دام نیستند، بلکه در عمل به ابزارهای ژئوپلیتیکی در مناسبات جهانی تبدیل شده‌اند. هر کشوری که بتواند بر مسیر تولید، قیمت‌گذاری، حمل‌ونقل، بیمه، تسویه مالی و ذخیره‌سازی این محصولات اثر بگذارد، در واقع بخشی از امنیت غذایی جهان را در دست دارد.  از همین منظر، پیشنهاد روسیه برای راه‌اندازی «بورس غلات بریکس» را باید فراتر از یک ابتکار تجاری ساده دید؛ این طرح می‌تواند تلاشی برای ایجاد یک نظم موازی در بازار جهانی غذا باشد؛ نظمی که می‌خواهد وابستگی کشورهای جنوب جهانی به ساختارهای مالی، معاملاتی و قیمت‌گذاری غرب‌محور را کاهش دهد.

بازار جهانی غلات طی دهه‌های گذشته عمدتاً تحت تأثیر سازوکارهایی شکل گرفته که مرکز ثقل آن‌ها در غرب قرار داشته است. از نظام قیمت‌گذاری و معاملات آتی در بورس‌هایی مانند شیکاگو گرفته تا تسویه دلاری، بیمه حمل‌ونقل، خطوط کشتیرانی، بانک‌های تأمین مالی و شرکت‌های بزرگ چندملیتی تجارت غلات، بخش مهمی از این زنجیره در اختیار بازیگران غربی بوده است.

در چنین ساختاری، کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده در جنوب جهانی، حتی اگر سهم بالایی در تولید یا مصرف غلات داشته باشند، الزاماً نقش متناسبی در تعیین قواعد بازی ندارند. این نابرابری به‌ویژه پس از جنگ اوکراین، تشدید تحریم‌ها علیه روسیه و اختلال در مسیرهای صادراتی دریای سیاه بیش از گذشته آشکار شد؛ جایی که مشخص شد غذا نیز مانند انرژی می‌تواند به سرعت به موضوعی امنیتی و سیاسی تبدیل شود.

در همین بستر، ایده تأسیس بورس غلات بریکس از سوی روسیه مطرح شده است؛ ایده‌ای که در ظاهر هدف آن تسهیل تجارت غلات میان اعضای بریکس است، اما در لایه‌های عمیق‌تر، حامل یک پیام راهبردی است: کشورهای نوظهور و قدرت‌های غیرغربی می‌خواهند در بازار غذا از موقعیت مصرف‌کننده یا تولیدکننده منفعل خارج شوند و سازوکارهای مستقل‌تری برای مبادله، قیمت‌گذاری و تسویه ایجاد کنند.  بریکس اکنون دیگر صرفاً یک گروه سیاسی یا نمادین از اقتصادهای نوظهور نیست. با گسترش عضویت آن و پیوستن کشورهایی مانند ایران، مصر، عربستان سعودی و امارات، این بلوک به ترکیبی از تولیدکنندگان بزرگ، مصرف‌کنندگان عمده، بازیگران انرژی، مسیرهای ترانزیتی و بازارهای وارداتی تبدیل شده است.

همین ترکیب، ظرفیت بالقوه بریکس را برای اثرگذاری بر زنجیره جهانی غذا به شکل محسوسی افزایش داده است. اهمیت بورس غلات بریکس زمانی روشن‌تر می‌شود که به وزن اعضای این گروه در تولید و مصرف جهانی محصولات کشاورزی توجه کنیم. کشورهای عضو بریکس بخش قابل توجهی از تولید جهانی غلات، گوشت، لبنیات و آبزیان را در اختیار دارند و هم‌زمان برخی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان و واردکنندگان غذا نیز در میان آن‌ها قرار گرفته‌اند.

این ویژگی دوگانه، یعنی حضور هم‌زمان صادرکنندگان و واردکنندگان بزرگ، می‌تواند به بریکس امکان دهد نوعی بازار درون‌گروهی برای غلات و نهاده‌های کشاورزی ایجاد کند؛ بازاری که در آن معاملات با ارزهای ملی، سازوکارهای پرداخت جایگزین، قراردادهای بلندمدت، کریدورهای لجستیکی جدید و قیمت‌گذاری مستقل‌تر از نهادهای غربی دنبال شود. اگر چنین سازوکاری عملیاتی شود، پیامد آن تنها کاهش هزینه‌های مبادله برای اعضا نخواهد بود، بلکه به تدریج می‌تواند بخشی از مرجعیت بازارهای سنتی غربی در تجارت غلات را نیز به چالش بکشد.

برای روسیه، این طرح از چند جهت اهمیت حیاتی دارد. مسکو پس از تشدید تحریم‌های غرب، بیش از گذشته به دنبال گسترش بازارهای غیرغربی برای صادرات کالاهای راهبردی خود، از انرژی گرفته تا غلات، بوده است. روسیه یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گندم جهان است و بازارهایی مانند ایران، مصر، ترکیه، کشورهای آفریقایی و آسیای مرکزی برای آن اهمیت ویژه‌ای دارند.

راه‌اندازی بورس غلات بریکس می‌تواند به روسیه کمک کند تا صادرات خود را در بستری کم‌ریسک‌تر، با وابستگی کمتر به سیستم مالی غرب و با دسترسی مستقیم‌تر به خریداران بزرگ سازمان‌دهی کند. به بیان دیگر، این بورس می‌تواند بخشی از پاسخ روسیه به محدودیت‌های تحریمی و فشارهای مالی غرب باشد؛ پاسخی که نه فقط در سطح تجارت، بلکه در سطح معماری جدید اقتصاد جهانی معنا پیدا می‌کند.

برای ایران نیز پیوستن به چنین سازوکاری صرفاً یک امکان تجاری نیست، بلکه می‌تواند واجد منافع راهبردی باشد. ایران در سال‌های مختلف، بسته به شرایط تولید داخلی، بارندگی، ذخایر استراتژیک و نیاز صنایع دام و طیور، یکی از واردکنندگان مهم گندم، ذرت، جو، کنجاله سویا و دانه‌های روغنی بوده است. بخش قابل توجهی از امنیت غذایی کشور به دسترسی پایدار، قابل پیش‌بینی و مقرون‌به‌صرفه به این محصولات وابسته است. در شرایطی که تحریم‌های بانکی، دشواری نقل‌وانتقال پول، محدودیت بیمه و حمل‌ونقل و نوسانات ارزی همواره واردات کالاهای اساسی را با هزینه‌های اضافی همراه کرده، ایجاد بستری برای خرید مستقیم از تولیدکنندگان بزرگ عضو بریکس، به‌ویژه روسیه، می‌تواند برای تهران جذاب باشد. اگر معاملات غلات در چارچوب بریکس با ارزهای ملی یا سازوکارهای تهاتری انجام شود، بخشی از فشار ناشی از وابستگی به دلار و شبکه بانکی غربی کاهش خواهد یافت.

اما اهمیت ایران در این طرح فقط به عنوان خریدار غلات تعریف نمی‌شود. موقعیت جغرافیایی ایران، این کشور را به یکی از حلقه‌های کلیدی اتصال روسیه، آسیای مرکزی، خلیج فارس، دریای عمان، هند و شرق آفریقا تبدیل کرده است.

اگر بورس غلات بریکس با کریدورهای حمل‌ونقل جدید، از جمله مسیرهای زمینی و ریلی اوراسیا، کریدور شمال ـ جنوب و توافق‌نامه‌هایی مانند عشق‌آباد پیوند بخورد، ایران می‌تواند از یک واردکننده صرف به یک بازیگر ترانزیتی و حتی‌هاب منطقه‌ای توزیع غلات تبدیل شود. چنین نقشی برای ایران می‌تواند هم درآمدهای لجستیکی و ترانزیتی ایجاد کند و هم قدرت چانه‌زنی کشور را در زنجیره تأمین غذای منطقه افزایش دهد.

در این میان، پروژه‌های مشترک چین و روسیه در حوزه کریدورهای غلات نیز تصویر بزرگ‌تری از آینده تجارت غذا ارائه می‌دهد. طرح‌هایی مانند کریدور زمینی غلات که هدف آن اتصال تولیدکنندگان روس به بازارهای آسیایی از طریق شبکه‌های ریلی و لجستیکی است، نشان می‌دهد که تجارت جهانی غلات در حال خروج تدریجی از انحصار مسیرها و سازوکارهای سنتی است.

اگر این کریدورها با بورس غلات بریکس هم‌زمان پیش بروند، نتیجه آن می‌تواند شکل‌گیری یک شبکه جدید تجارت غذا در اوراسیا باشد؛ شبکه‌ای که در آن چین به‌عنوان مصرف‌کننده بزرگ، روسیه به عنوان صادرکننده عمده، ایران به عنوان مسیر ترانزیتی و واردکننده مهم، و کشورهای جنوب جهانی به عنوان بازارهای مصرفی و شرکای تجاری نقش‌آفرینی کنند.

از منظر نظم جهانی، بورس غلات بریکس را می‌توان بخشی از روند بزرگ‌تری دانست که در آن کشورهای غیرغربی در پی کاهش آسیب‌پذیری خود در برابر تحریم‌ها، شوک‌های مالی و سلطه دلار هستند.

همان‌گونه که در بازار انرژی بحث فروش نفت و گاز با ارزهای غیردلاری یا سازوکارهای تهاتری مطرح شده، در بازار غذا نیز تلاش برای ایجاد پلتفرم‌های مستقل‌تر معاملاتی رو به افزایش است. تفاوت مهم غذا با بسیاری از کالاهای دیگر این است که امنیت غذایی مستقیماً با ثبات اجتماعی و سیاسی کشورها گره خورده است. بنابراین هر ابتکاری که بتواند دسترسی پایدارتر به غلات ایجاد کند، برای کشورهای واردکننده اهمیتی فراتر از منطق تجاری خواهد داشت.

با این‌حال، عملیاتی شدن بورس غلات بریکس با چالش‌های جدی روبه‌روست. تفاوت منافع میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان بزرگ، نبود زیرساخت‌های مالی مشترک، دشواری هماهنگی مقررات، کیفیت متفاوت محصولات، استانداردهای گمرکی، هزینه حمل‌ونقل، بیمه و همچنین رقابت‌های پنهان میان اعضا می‌تواند مسیر اجرای آن را پیچیده کند. علاوه بر این، ایجاد یک بورس مؤثر صرفاً با اعلام سیاسی ممکن نیست؛ چنین بازاری باید بتواند اعتماد خریداران و فروشندگان، شفافیت قیمت، امکان تسویه مطمئن، قراردادهای قابل اتکا و پشتوانه لجستیکی واقعی ایجاد کند. در غیر این‌صورت، بورس پیشنهادی ممکن است بیش از آنکه به یک بازار اثرگذار تبدیل شود، در سطح یک ابتکار نمادین باقی بماند.

با وجود این موانع، طرح بورس غلات بریکس از آن جهت اهمیت دارد که نشان‌دهنده تغییر جهت در تفکر کشورهای جنوب جهانی نسبت به امنیت غذایی است.

این کشورها دیگر نمی‌خواهند صرفاً مصرف‌کننده قواعدی باشند که در بازارهای غربی تعیین می‌شود؛ بلکه در پی ساختن نهادها و مسیرهای جایگزین هستند. برای ایران، همراهی با این روند می‌تواند هم فرصتی برای کاهش هزینه‌های واردات و تنوع‌بخشی به مسیرهای تأمین باشد و هم ابزاری برای ارتقای جایگاه ژئو‌اقتصادی کشور در منطقه.

اگر تهران بتواند از این ابتکار نه فقط برای خرید غلات، بلکه برای فعال‌سازی ظرفیت ترانزیتی، توسعه بنادر، تقویت کریدورهای ریلی و ایجاد سازوکارهای مالی مستقل استفاده کند، بورس غلات بریکس می‌تواند به یکی از محورهای مهم سیاست امنیت غذایی و تجارت منطقه‌ای ایران تبدیل شود.

بنابراین، خیز مشترک مسکو و تهران برای حمایت از راه‌اندازی بورس غلات بریکس را باید در چارچوب یک تحول بزرگ‌تر تحلیل کرد؛ تحولی که در آن غذا، ترانزیت، ارز، تحریم و قدرت ژئوپلیتیکی به هم گره خورده‌اند. این ابتکار اگرچه هنوز در مسیر شکل‌گیری است و با موانع فنی و سیاسی متعددی روبه‌رو خواهد بود، اما در‌صورت تحقق می‌تواند جایگاه بریکس را در بازار جهانی غذا تقویت کند، نقش دلار و واسطه‌های غربی را در بخشی از تجارت غلات کاهش دهد و برای کشورهایی مانند ایران، فرصت تازه‌ای برای پیوند زدن امنیت غذایی با دیپلماسی اقتصادی و ترانزیت منطقه‌ای فراهم سازد.

در سال‌های اخیر کشورهای جنوب جهانی با طرح بی‌عدالتی‌های نظم جهانی به نفع کشورهای غرب، در پی ایجاد سازوکارهای عادلانه خود هستند تا بتوانند قدرت رقابتی خود را حفظ کنند.

تشکیل گروه بریکس و سپس گسترش آن به کشورهایی مانند ایران نیز در این راستاست که بیشتر تمرکز آن بر همسویی کشورهای عضو در مسائل اقتصادی است. از همین‌رو ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه بارها پیشنهاد تشکیل «بورس غلات بریکس» را مطرح کرده که با استقبال کشورهای جنوب جهانی مواجه شده است؛ به طوری که ایران و روسیه اخیرا تلاش‌های خود را برای تعمیق همکاری‌های اقتصادی در چارچوب بریکس افزایش داده‌اند و بورس غلات پیشنهادی آن را در کانون دستور کار خود با هدف تقویت امنیت غذایی، گسترش ارتباطات تجاری و افزایش ادغام منطقه‌ای قرار داده‌اند.

بر اساس گزارش رسانه‌ها، این ابتکار موضوع اصلی مذاکرات بین غلامرضا نوری قزلجه، وزیر کشاورزی ایران و ماکسیم مارکوویچ، معاون وزیر کشاورزی روسیه در حاشیه نشست وزرای کشاورزی کشورهای عضو بریکس در ایندور هند بود. هر دو طرف بر لزوم هماهنگی نزدیک‌تر در تجارت کشاورزی، لجستیک و پروژه‌های توسعه مشترک در سراسر کشورهای عضو بریکس تاکید کردند.

به باور تهران، بورس غلات کشورهای عضو بریکس یک سازوکار راهبردی است که می‌تواند شفافیت بازار را بهبود بخشد، معاملات غلات را تسهیل و زنجیره‌های تامین مواد غذایی را در میان اقتصادهای نوظهور تقویت کند. البته اجرای موفقیت‌آمیز این ابتکار عمل مستلزم حمایت قوی روسیه، یکی از تولیدکنندگان پیش‌رو غلات در جهان و یکی از اعضای اصلی گروه بریکس است.

 

اهمیت راهبردی

بورس غلات بریکس، خرید و فروش مستقیم بین کشورهای بریکس را بدون نیاز به‌واسطه یا تبدیل به دلار آمریکا امکان‌پذیر می‌کند. این امر کنترل بر بازار جهانی غلات را افزایش می‌دهد و به نفع کشورهایی مانند برزیل، آفریقای جنوبی، هند و روسیه خواهد بود، در مقابل نفوذ قدرت‌های سنتی غربی مانند ایالات متحده و اتحادیه اروپا را تضعیف می‌کند.

کشورهای عضو بریکس بیش از ۴۰ درصد غلات، گوشت، لبنیات و ۵۰ درصد غذاهای دریایی جهان را تولید می‌کنند. کشورهای بریکس در سال ۲۰۲۳، حدود ۱۷/۱ میلیارد تن غلات (۴۲ درصد از تولید جهانی) تولید و ۱/۱ میلیارد تن (۴۰ درصد از مصرف جهانی) مصرف کردند. با گسترش عضویت بریکس در سال ۲۰۲۴، از جمله پیوستن مصر، ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، تولید غلات به ۲۴/۱ میلیارد تن (۴۴ درصد از تولید جهانی) و مصرف به ۲۳/۱ میلیارد تن (۴۴ درصد) افزایش یافت.

همانطور که اشاره شد، بورس غلات بریکس تبدیل ارز به دلار را حذف کرده و تجارت درون بریکس را تقویت می‌کند. این سیستم همچنین می‌تواند مسیر مستقیمی را برای برزیل و آفریقای جنوبی به چین و سایر کشورهای بریکس فراهم کند، همچنین هند و روسیه صادرات خود را به بازارهای جدید در آسیا و آفریقا گسترش خواهند داد.

به باور کارشناسان، بورس غلات بریکس ظرفیت بالایی در تغییر چشم‌انداز تجارت جهانی کشاورزی دارد و چهار پیامدهای کلیدی آن عبارت از «امنیت غذایی پیشرفته برای کشورهای عضو بریکس و متحدان آن‌ها»، «تاثیر بیشتر بر قیمت‌های جهانی کالاها»، «کاهش آسیب‌پذیری در برابر فشارهای اقتصادی غرب» و «افزایش همکاری در تحقیق و توسعه کشاورزی» است. با این حال، بورس غلات پیشنهادی بریکس با وجود نفوذ قابل توجه این بلوک در بازارهای جهانی کشاورزی، با چالش‌های متعددی روبه‌رو است، زیرا موفقیت آن به غلبه بر موانع عملی و سیاسی قابل توجه بستگی دارد.

اعلامیه کازان، این بورس را به عنوان ابزاری در راستای ارتقای امنیت غذایی و مقابله با اقدامات اقتصادی غرب مانند تحریم علیه روسیه تایید می‌کند. همچنین سیاست‌های داخلی، به‌ویژه منافع متفاوت تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان عمده غلات در بریکس، می‌تواند عملکرد این پلتفرم را پیچیده‌تر کند. در مجموع، بورس غلات کشورهای بریکس گامی بلندپروازانه به‌سوی استقلال اقتصادی و یک اکوسیستم تجاری چندقطبی است. اگرچه این بورس فرصت‌های امیدوارکننده‌ای برای تسهیل تجارت، کاهش وابستگی به سیستم‌های مالی غربی و تقویت نفوذ جمعی کشورهای بریکس ارائه می‌دهد اما با چالش‌های پیچیده‌ای در زمینه همسویی و پذیرش نیز مواجه است. با این وجود، اگر این بورس با موفقیت اجرا شود، می‌تواند پویایی تجارت غلات را بازتعریف کند.

 

پروژه چین-روسیه

در ژانویه سال ۲۰۲۵ اعلام شد که چین و روسیه در حال راه‌اندازی یک کریدور حمل‌ونقل غلات چند کشوری جدید به نام کریدور زمینی غلات (NLGC) هستند که می‌تواند تجارت کشاورزی جهانی را متحول کند. این ابتکار با اتصال راه‌آهن‌ها و مراکز لجستیکی اوراسیا، پیامدهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی قابل توجهی برای زنجیره‌های تامین غلات جهانی دارد.

چین و روسیه از این پروژه به چندین طریق سود خواهند برد. چین محصولات غذایی کم‌هزینه‌تر و از منابع نزدیک‌تری را تأمین و روسیه نیز به بازارهای جدیدی دسترسی پیدا خواهد کرد که تحت تاثیر تحریم‌های غرب قرار نمی‌گیرند. NLGC به هر دو کشور اجازه می‌دهد تا وابستگی خود را به بازارهای غربی کاهش و استقلال اقتصادی خود را افزایش دهند. در ماه مه ۲۰۲۳، دو کشور تفاهم‌نامه‌ای در این راستا امضا کردند و در ماه اکتبر، توافق ۲۵ میلیارد دلاری برای تأمین ۷۰ میلیون تن غلات و دانه‌های روغنی روسیه طی ۱۲ سال آینده را نهایی کردند.

این همکاری بین چین و روسیه که در راستای بورس غلات بریکس است، تهدید جدی برای بازارهای سنتی غربی محسوب می‌شود. این امر نشان داد که با احداث خطوط ریلی جدید و انبارهای غلات روسیه در چین، پویایی تجارت جهانی غلات در حال تغییر است. کشورهای غربی احتمالا به تامین‌کنندگان ثانویه در این بازاری تبدیل شوند که توسط آسیا و کشورهای بریکس کنترل می‌شود. در مجموع، بورس غلات بریکس و NLGC زنجیره‌های تامین جهانی را تغییر شکل خواهند داد و یک سیستم تجاری جدید مستقل از دلار آمریکا ایجاد خواهند کرد. این تغییر، کشورهای بریکس را قادر می‌سازد تا رهبری تجارت کشاورزی را به دست گیرند، نقش بازارهای غربی را کاهش و بلوک بریکس را به عنوان آینده تامین مواد غذایی جهانی قرار دهند.

 

نقش ایران

با پیوستن ایران و مصر به عنوان دو خریدار اصلی گندم روسیه به بریکس، نفوذ این بورس می‌تواند فراتر از اعضای بنیانگذار گسترش یابد و به طور بالقوه الگوهای صادرات گندم جهانی را تغییر شکل دهد. برای نمونه اخیر، روسیه و عمان مذاکرات مربوط به ایجاد‌هاب غلات در عمان برای صادرات گندم روسیه به کشورهای شرق آفریقا آغاز شده است.

به گفته ملیانتسف، عضو مسؤول آکادمی علوم روسیه، این امر می‌تواند صادرات کالاهای کشاورزی به بازارهای آفریقا را بهبود بخشیده و فرصت‌های تجاری جدیدی را برای کشورهای بریکس ایجاد کند. مرکز پیشنهادی هنوز در مرحله برنامه‌ریزی و مذاکره است و می‌تواند نقش مهمی در حمایت از توزیع غلات به کشورهای شرق آفریقا و تقویت پیوندهای تجاری کشاورزی بین اعضای بریکس و آفریقا ایفا کند. این امر می‌تواند جان تازه‌ای به توافقنامه ترانزیتی «عشق‌آباد» برای اتصال روسیه و کشورهای آسیای مرکزی و روسیه به عمان از طریق ایران ببخشد. توافق‌نامه عشق‌آباد که رسما با عنوان «توافق‌نامه ایجاد کریدور حمل‌ونقل و ترانزیت بین‌المللی» شناخته می‌شود، در آوریل ۲۰۱۱ توسط ازبکستان، ترکمنستان، ایران، عمان و قطر امضا شد. هدف این پروژه هم ایجاد یک کریدور چندوجهی قابل اعتماد برای جابجایی کالا و مسافر بین آسیای مرکزی و بازارهای دریایی در خلیج فارس است. امروزه، این کریدور در یک قوس وسیع امتداد دارد و شامل آسیای مرکزی-ایران- خلیج فارس یا دریای عمان-آسیای جنوبی می‌شود. نکته مهم اینکه این توافق‌نامه برای اعضای جدید باز است و فضایی برای گسترش در آینده باقی می‌گذارد. از همین‌رو، احتمال ورود روسیه به آن وجود دارد، به طوری که پیشتر هند به عنوان یکی از بنیانگذاران بریکس نیز وارد آن شده بود.

بنابراین، ایجاد بورس غلات بریکس برای ایران به عنوان یکی از اعضای جدید آن از اهمیت راهبردی دارد، زیرا ایران یکی از خریداران غلات به ویژه گندم است که ایجاد بورس غلات می‌تواند واردات آن از طریق کشورهای صادرکننده به ویژه روسیه را با قیمت مناسب و ارزهای ملی تسهیل کند. همچنین، به دلیل نقش و موقعیت آن برای صادرات مجدد و ترانزیت، این امر می‌تواند منافع راهبردی برای کشور در آینده تجارت مواد غذایی داشته باشد.

خبرنگار : ادمین